N N^3- , N₂ (g) OR NH₃ (g) (3-3)
سیال مورد استفاده در واکنشات مذکور آب می‌باشد. آب پیوندهای Si-O را شکسته و تبدیل به Si-OH (پیوندهای Si-O به صورت کامل، تر می‌شوند) می کند. Si(OH)₄ که به مراتب در آب محلول‌تر است می‌کند. از طرفی دیگر CeO₂ به علت واکنش شیمیایی و چسبیدن به سطح SiO₂ باعث تسهیل در جدا شدن این لایه محصول از روی قطعه‌کار می‌شود.
علت این واکنش را می‌توان چنین توصیف کرد که انرزی آزاد تشکیل CeO₂ کمتر از SiO₂ می‌باشد]۶[. لذا CeO₂ قادر به کاهش SiO₂ و ایجاد پیوند با سطح آن می‌باشد. اتصال بین ذره ساینده و سطح SiO₂ نیروی برشی اعمالی ذره ساینده را که منجر به کنده‌شدن قسمتی از لایه محصول را از روی قطعه‌کار می‌شود را افزایش می‌دهد. بنابراین ذرات ساینده مثل CeO₂ نرخ براده‌برداری بالایی نسبت به ذرات ساینده‌ای همچون الماس‌ها در این این روش از خود نشان می‌دهد. ازچنین رفتاری به عنوان خاصیت دندان شیمیایی ^[۱۲]هم یاد می‌شود که الماس‌ها و کاربیدها از خود نشان نمی‌دهند. بیشترین دانسیته ذرات کنده‌شده در قسمت جلوتر مسیر حرکت ذره ساینده و کمترین قسمت آن در پشت مسیر مذکور اتفاق می‌افتد. جدا شدن کامل زمانی رخ می‌دهد که تعدادی از Si(OH)₄ های به وجود آمده روی سطح توسط مکانیسم‌های متفاوتی از قبیل حرکت توربلانس محلول، جذب به روی ذره ساینده و تشکیل کلوخه‌های SiO₂معلق در محلول از روی قطعه‌کار جدا می‌شوند.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

تاثیر شرایط محیطی پولیش‌کاری
طبق یافته‌های محققان یکی از موثرترین محلول‌های مورد استفاده در پروسه پولیش‌کاری شیمیایی-مکانیکی آب می‌باشد]۸[. آب نه تنها باعث تسهیل در واکنش‌های شیمیایی بین قطعه‌کار و ذرات ساینده می‌شود بلکه مستقیما در واکنش شیمیایی با Si₃N₄ شرکت می‌کند (هیدرولیز) که منجر به تشکیل SiO₂ در روی قطعه‌کار می‌شود.
Si₃N₄ +۶H₂O 3 SiO₂ + ۴NH₃ (۴-۳)
Si₃N₄ + ۶H₂O 3 SiO₂ + ۲N₂ (g) + 6H₂ (g) T>200 ºC (5-3)
محلول‌های پایه هیدروکربنی مثل نفت برای CMP مناسب نمی‌باشند. فیلم روغنی بین ذره ساینده و قطعه‌کار مانع هرگونه واکنش شیمیایی شده و عملکرد CMP را مختل می‌سازد.
در پروسه CMP نرخ پولیش‌کاری وابسته به اندازه دانه‌های ذرات ساینده نمی‌باشد بلکه به تعداد ذرات ساینده در واحد حجم محلول پولیش‌کاری بستگی دارد]۸[. بدین ترتیب که در غلظت‌های بالای ذرات ساینده، ذرات ریزتر مواد ساینده، نقاط تماس ذرات و قطعه‌کار را افزایش می‌دهند در نتیجه نرخ پولیش‌کاری با توجه به افزایش سطح تماس بهبود می‌یابد. در غلظت‌های کم تعداد ذرات در تماس با قطعه‌کار کمتر است که باعث کندتر شدن پروسه پولیش‌کاری می‌شود. به طور معمول در پروسه CMP غلظت ذرات ساینده معمولا بین ۳% الی ۵% حجم وزنی محلول را تشکیل می‌دهند. این محدوده غلظتی تا حدی که بتوان از اثرات برخورد میان ذرات صرف نظر کرد مناسب می‌باشد.
SiO₂حاصله که روی ساچمه‌ها تشکیل می‌شود یک لایه عایق در برابر پروسه CMP می‌باشد لذا جداکردن این لایه توسط عوامل سینیماتیکی برای ادامه پروسه امری ضروری می‌باشد. واکنش‌های شیمیایی در CMP زمانی به طور پیوسته ادامه خواهد یافت که لایه‌های SiO₂به طور مداوم و به کمک رفتارهای مکانیکی از روی قطعه‌کار کنده شوند. در نتیجه لازم است که سختی مواد ساینده بزرگتر از سختی SiO₂ باشند.
فصل ۴
طراحی
تجهیزات آزمایشات
مقدمه
در این فصل به طراحی تجهیزات مورد نیاز برای انجام پولیش‌کاری ساچمه‌ها پرداخته خواهد شد. با توجه به مطالب ارائه شده در فصول قبلی می‌توان طراحی‌های لازم را به دو دسته کلی زیر تقسیم‌بندی نمود:
تجهیزات مکانیکی
تجهیزات الکتریکی
تجهیزات مکانیکی
تجهیزات مکانیکی مورد نظر شامل:
محفظه آهن‌ربا
اسپیندل
دیواره
صفحه معلق
نوار لاستیکی
محفظه آهن‌ربا
اندازه ابعادی این محفظه کاملا بستگی به ابعاد آهن‌ربای مورد استفاده دارد. با توجه به طراحی آهن‌ربای الکتریکی در ادامه ارائه خواهد شد طراحی این محفظه انجام می‌شود. با توجه به اینکه آهن‌ربای الکتریکی در داخل این محفظه قرار می‌گیرد لذا تلفات میدان مغناطیسی ناشی از این محفظه باید تا حد امکان مینیمم گردد و آلومینیم یکی از مناسبترین گزینه‌ها برای این منظور می‌باشد. ضخامت دیواره‌ها و مخصوصا قسمت فوقانی محفظه باید کمترین حد ممکن باشند. برای نگه داشتن محکم آهن‌ربا در داخل محفظه درپوشی برای این منظور لازم می‌باشد. جنس این درپوش از جنس محفظه می‌باشد. این درپوش به کمک چهار عدد پیچ به قسمت تحتانی محفظه بسته می‌شود. محفظه‌ آهن‌ربای الکتریکی بدین سان که در شکل(۱-۴) ارائه شده است طراحی گردید:

الف)درپوش محفظه ب)محفظه
شکل(۱-۴): الف)درپوش محفظه، ب)محفظه
اسپیندل
اسپیندل یکی از قسمت‌های مهم مورد نیاز می‌باشد چرا که نیروی محرکه مورد نیاز جهت پروسه پولیش‌کاری از طریق اسپیندل به ساچمه‌ها منقل می‌گردد. از آنجایی که بخش بزرگی از اسپیندل در طول پروسه پولیش‌کاری درون محلول ساینده قرار می‌گیرد لذا جنس اسپیندل از فولاد ضد زنگ در نظر گرفته شد. طراحی انجام یافته برای اسپیندل در شکل(۲-۴) ارائه گردیده شده است:

شکل(۲-۴): اسپیندل
دیواره
با
توجه به نوع طراحی محفظه، برای نگهداری محلول ساینده و انجام پروسه پولیش‌کاری دیواره‌ای مورد نیاز خواهد بود. به عبارت دیگر طراحی دیواره و قسمت فوقانی محفظه آهن‌ربای الکتریکی به صورت نر و ماده گی می‌باشد. این نوع طراحی برای به حداقل رساندن تلفات مغناطیسی در نظر گرفته شده است. برای سهولت در اجرای آزمایشات این دیواره از جنس طلق در نظر گرفته شد. طراحی دیواره در شکل(۳-۴) ارائه گردیده شده است:

شکل(۳-۴): دیواره
صفحه معلق
برای اینک ساچمه‌ها درون محلول ساینده حرکت منظمی داشته و توسط اسپیندل حرکت داده شوند به صفحه معلقی درون محلول نیاز می‌باشد. از آنجایی که سبک بودن این صفحه یک پارامتر بسیار مهم ممی‌باشد لذا نمی‌توان آن را از جنس فلزی انتخاب نمود. لدا این صفحه از جنس اکریلیک در نظر گرفته می‌شود. ابعاد این صفحه هم بستگی به ابعاد دیواره دارد. طراحی این صفحه در شکل (۴-۴) ارائه گردیده شده است:

شکل(۴-۴): صفحه معلق اکریلیکی
نوار لاستیکی
برای اینکه ساچمه‌ها بتوانند درون محلول چرخانده شوند باید سه نقطه تماس داشته باشند. دو نقطه مورد نیاز از طریق اسپیندل و صفحه معلق تامین می‌گردد. جهت تامین نقطه سوم نیاز به دیواره می‌باشد. از آنجایی که دیواره از جنس طلق در نظر گرفته شده است برای جلوگیری از سایش دیواره یک نوار لاستیکی در قسمت پایینی دیواره و قسمت قرارگیری ساچمه‌ها چسبانده می‌شود. شماتیکی از این نوار لاستیکی در شکل زیر ارائه گردیده شده است:
شکل(۵-۴): نوار لاستیکی
شماتیک کلی تجهیزات مکانیکی به صورت مجموعه مطابق شکل ذیل می‌باشد:

شکل(۶-۴): مدل مونتاژ شده تجهیزات مکانیکی
تجهیزات الکتریکی

شکل زیر نحوه تعامل و تقابل فعالیتهای دفتر با سایر ارکان سازمان پروژه را نشان می دهد. (زارع اشکذری،۱۳۸۴)
(شکل۲-۱۰) نقش دفتر مدیریت پروژه(زارع اشکذری،۱۳۸۴)
همانطور که در شکل دیده می شود، نقش دفتر مدیریت پروژه پس از برنامه ریزی استراتژیک و تعیین اولویتهای راهبردی که توسط مقامات ارشد که خط مشی سازمان را ترسیم می کنند آغاز می شود و مطابق شکل مشخص است که این دفتر در ابتدا می بایست به تحلیل پروژه هایی که توسط خط مشی گذاران و سیاستگذاران مشخص شده بپردازد و البته این مسأله را باید با توجه به معیارهای مختلفی چون ظرفیتهای داخلی ، منابع در دسترس و … انجام دهد و در نهایت سبدی متشکل از پروژه های قابل اجرا و برنامه ریزی را تعریف کند.
اما پس از تعیین سبد پروژه های سازمان و اجرای فازهای مختلف پروژه ها توسط مدیران مربوطه، دفتر مدیریت پروژه ضمن حفظ خود در تعیین پروژه های جدید موظف است در قبال پروژه هایی که وارد مراحل اجرایی شده اند خدمات ویژه ای را به متصدیان آنها ارائه دهند. برخی از این خدمات عبارتند از: تدوین استانداردهای مدیریت پروژه، ارزیابی منابع، برنامه ریزی پروژه ، بازبینی پروژه و اجرایی سازی پروژه های مصوب. (زارع اشکذری،۱۳۸۴)
۲-۲-۱۶ گروه مدیریت پورتفولیوی پروژه^۱ کیست؟
گروه مدیریت پورتفولیوی پروژه برتری در مدیریت پروژه ها را میسر می کند. قدرت گروه مدیریت پورتفولیوی پروژه سازمان را برای اداره کل مجموع پروژه هایش بصورت یک یا چند سبد پروژه به هم پیوسته اماده می کند و به عنوان منبع تنها از اطلاعات روی فعالیتهای پروژه ها در موسسه تجاری استفاده می کند. هدف این گروه شامل نظارت بر روی جریانها و پیش بینی سرمایه گذاری های منابع انسانی و فراهم کردن امکانات است. گروه مدیریت پورتفولیوی پروژه پلان ارزشیابی پروژه را فراهم می کند، کیفیت بازگشت سرمایه، معیارهای پروژه و سبد را فراهم می کند و ترتیب گذاری و اولویت بندی پروژه ها را داخل پورتوفولیوی پیشنهاد می کند. ترجیحا” نقش آن در حمایت از قرار دادن مدیران پروژه در بخش اجرای پروژه هاست. این گروه به سازمان اجازه می دهد تا مجموعه ای از پروژه هایش را به عنوان پورتفولیوی یکپارچه شده اداره کند و به عنوان مبداء برای همه فعالیتها پروژه خدمت کند. برای بهبود میزان موفقیت پروژه ها، گروه مدیریت پورتفولیوی پروژه تلاش می کند تا بهترین روش های مدیریت پروژه را ایجاد کند. اولین هدف گروه مدیریت پورتفولیوی این است که رسیدن به اهداف پروژه را تضمین کند و بدان وسیله ارزش کارهای تحویل شده از پروژه ها را افزایش می دهد. دومین هدف آن این است که موفقیت قابل پیش بینی و مکرر این پروژه ها را با کمترین استفاده از منابع محدود تضمین کند. (یزدانپناه،۱۳۸۸ ،ص۱۰۰)
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۱-Project Portfolio Management Group(PPGM)
۲-۲-۱۷ نقش ها در مدیریت سبد پروژه
برای اینکه بتوان سیستم مدیریت سبد پروژه را به شکل اثر بخش در سازمان پیاده ساخت سازمان پروژه باید به تبیین سه نقش اساسی بپردازد. (زارع اشکذری،۱۳۸۴)
الف) نقش حکومتی^۱: این نقش اجرایی از زمره نقشهای تصمیم گیری محسوب می شود که معمولا” توسط تیم مدیریت ارشد ایفا می شود. از جمله تصمیماتی که می بایست در ایفای این نقش اتخاذ شوند این موارد قابل ذکر هستند :
قبولی یا رد طرح پروژه
تعیین زمان شروع به کار پروژه
تعیین تعداد پروژه های فعال
تدوین معیارهای ارزیابی پروژه ها
تعیین اولویت ها
تخصیص منابع و نیروی انسانی
بازبینی پروژه ها جهت تداوم، تصحیح یا توقف آنها
ب) نقش مدیریت^۲: مدیریت در این نظام به این معناست که اطمینان حاصل شود که سیستم مدیریت پروژه تحت کنترل است و اینکه می توان اطمینان داشت که اهداف پروژه ها در ظرف زمانی مورد انتظار محقق می شوند. هر پروژه ای به طور کلی سه هدف اصلی را دنبال می کند که در یک عبارت می توان چنین بیان داشت: اتمام پروژه در زمان معین، بودجه مصوب و محدوده مشخص و مدیریت در این مقام به منزله فراهم نمودن فرایندهای لازم برای برنامه ریزی و اجرای پروژه برای تحقق اهداف مذکور است. این وظیفه معمولا” بر عهده دفتر مدیریت پروژه گذاشته می شود.
۱-Government Role
۲-Management
ج) نقش مدیریت سبد پروژه۱ : در سازمانهای پروژه ای این نقش معمولا” در راستای کمک رسانی به مدیریت ارشد سازمان ایفا می شود و وظیفه اصلی برای ایفای این نقش فراهم نمودن اطلاعات و توصیه هایی است که بتوان از آن طریق عملکرد کلی سازمان را در مجموع بهبود بخشید. کسانی که وظیفه ایفای این نقش را بر عهده می گیرند علاوه برگردآوری اطلاعات و پیشنهادات اصلاحی و پیشگیرانه، نظارت بر روند پیشرفت پروژه ها را نیز انجام می دهند. به همین خاطر و با توجه به ماهیت این نقش معمولا” ارتباط تنگاتنگی بین مدیر برنامه ریزی استراتژیک و مدیر سبد پروژه وجود دارد. به این مضمون که مادامی که برنامه ریزان استرانژیک تلاش می کنند تا روش های نیل به اهداف سازمان را طراحی کنند، مدیر سبد پروژه نیز بر آن می شود که برای حرکت در مسیر استراتژیک سازمان، برنامه ها و پروژه های مناسبی تعریف کند. همچنین در این عرصه مدیر سبد پروژه بایستی با پیگیری و اخذ گزارشات، پیشرفت پروژه ها را با برنامه استراتژیک تطبیق دهد تا هر زمان مغایرتی از برنامه مشاهده شد، مراتب را به اطلاع برساند. . (زارع اشکذری،۱۳۸۴)
۱-Project Portfolio Management
۲-۲-۱۸ رشد مدیریت سبد پروژه ها
پنج سطح رشد برای مدیریت سبد پروژه ها وجود دارد این ۵ سطح که در سطح بکار گیری درون سازمانی بسیار مهم می باشند عبارتند از :
سطح اول: سازمان دادن به کارهای پروژه و ردیابی قیمتها و بکارگیری منابع در سطح پروژه ها
سطح دوم: تعویض پروژه ها با یکدیگر، تصمیم گیری به وسیله اهداف سازمانی و انتخاب بهترین وضعیت و هدایت منابع در دسترس به سمت بهترین پروژه ها، اطلاعات در این سطح در پایگاه داده موجود و قابل اجرا می باشد.
سطح سوم: شاید بیشترین مشکلات در بیشتر سازمانها نیازمند توسعه در اندازه گیری، مقایسه، مدل سازی و ابزار هایی برای برآور ارزش بین پروژه ها می باشد. اگر چه وابستگی پروژه ها نادیده گرفته شده است، پذیرش پروژه ها به طور دقیق با ابزارهای متداول برآورد و باعث انتخاب بیشینه پروژه ها می شود.
سطح چهارم: پیشرفت ابزارها برای تخمین کمیت ریسک پروژه های پذیرفته شده و ارزش گذاری بر پروژه ها، بهینه سازی پروژه ها و به اتمام رسیدن بدون تأخیر پروژه ها
سطح پنجم: زمانی رخ می دهد که در سازمان مدیریت سبد پروژه ها به طور صحیح مستقر می شود و مراحل در فرهنگ سازمان جا گرفته باشد.(یزدی، ،۱۳۸۴)
شکل صفحه بعد سطوح رشد مدیریت سبد پروژه ها را به اختصار به تصویر می کشد.
(شکل ۲-۱۱) سطوح رشد مدیریت سبد (یزدی، ،۱۳۸۴)
۲-۲-۱۹ ارزش های کارکردی مدیریت پورتفولیوی پروژه در سازمان کدامند؟
مدیران سازمانهایی که واقعا” نمی دانند باید بودجه هایشان را صرف چه کاری بکنند وهمچنین آنهایی که نمی توانند به ارزش کاری که انجام گرفته، پی ببرند، قطعا” در آینده مورد هجوم مشکلات بیشتری قرار خواهند گرفت. مدیریت سبد پروژه ها در این موارد به سازمان کمک خواهد کرد. به طور کلی، ارزش استفاده از مدیریت سبد پروژه در ادره کردن سرمایه گذاری سازمان به شرح ذیل می باشد: (یزدانپناه،۱۳۸۸)
تخصیص منابع: امروزه اغلب پروژه های ناموفق منابع کمیاب را تحت فشار قرار می دهند و به پروژه های ارزشمند اجازه اجرا نمی دهند. همه سازمانها دارای یک ویژگی انتقادی هستند و آن این است که آنها برای کارهایشان حق تقدم قائلند. اما یک مدیریت پورتفولیوی درست در شرکتهای عظیم به این اولویت بندی کار در کنار سازمانهای دیگر احتیاج دارد. بعلاوه کار تخصیص داده شده و منابع غیر کاری نیز به خوبی در پورتفولیوی می توان، فراهم شود که آن شامل تجهیزات نرم افزاری و .. است. اگر سازمانی از شرکت دیگری در انجام پروژه هایش استفاده کند و از کار خودشان در این زمینه استفاده نکند، باز هم بخشی از پورتفولیوی به حساب می آید.
آزادی بیشتر در مرحله اختیار: استفاده از مدیریت پورتفولیوی، از اینکه چگونه یک کاری به مرحله کسب اعتبار برسد رفع ابهام می کند. فرایند طرح کار به هر کسی این اختیار را می دهد که کاری را پیشنهاد کند و همچنین به افراد این اطمینان را می دهد که فرایند بعدی آن کار مجوز داده شده را بشناسند.
معیار ارزیابی پروژه ها: فرایند مدیریت پورتفولیوی معیاری را برای ارزیابی پیوسته پروژه ها فراهم می کند.
ترتیب درست کار: مدیریت پورتفولیوی این اطمینان را در سازمان ایجاد می کند که فقط کارهای مقدم و اولویت دار تأیید می شوند و همه تصمیمات مدیریت سبد ها در بطن اهداف استراتژیک سازمانها گرفته می شوند.
تمرکز متغیر از قیمت به سرمایه: اگرچه که همه دارایی سازمان با یک قیمت بدست می آید، اما پورتفولیوی بر روی بخش قیمت تمرکز نمی کند. تمرکز مدیریت پورتفولیوی بر روی ارزش محصولات و خدمات است نه بر روی قیمت آنها.
با بهره گرفتن از مدیریت پورتفولیوی، ارزش همه هزینه هایی را که در پورتفولیوی است، نشان داده می شود. اگر ارزش با قیمت متناسب باشد، به آن کارمجوز داده می شود در غیر این صورت، آن کار باید حذف شود. به هر حال تصمیمات اساسی باید بر روی ارزشها متمرکز شوند نه بر روی قیمت محصولات و خدمات.
همکاری: اگر مدیریت پورتفولیوی در سازمانی اجرا شود همه مدیران بخشها را وادار به تشریک مساعی با سایر بخشها می کند.
ارتباط تنگاتنگ: این مزیت مشابه با همگاری تنگاتنگ است. امروزه در برخی از شرکتها، سازمانهای رسمی با سازمانهای مشابه خودشان نمی توانند ارتباط مناسبی برقرار کنند، حتی این ارتباط را داخل بخشهای کوچکتر خودشان هم نمی توانند برقرار کنند.
مدیریت پورتفولیوی این ارتباطات را بهبود بخشیده و برای آن لازم است که یک تعامل و مکالمه مستمر در سازمان برقرار باشد و در سطح پورتفولیوی نیز باید یک ارتباط تنگاتنگ بین مدیر ارشد و سایر تیم مدیریت ایجاد گردد.
توجه عمده به اینکه چه موقع یک پروژه را متوقف کنند؟ هنگامیکه مدیران یک پورتفولیوی مالی را مدیریت می کنند، ممکن است پورتفولیوی سرمایه گذاری را داشته باشند، که هیچ یک از اهداف سازمان را محقق نمی کنند. این پورتفولیوی سرمایه گذاری ممکن است که قابلیت هیچ گونه سودآوری را نداسته باشد و ممکن است نیاز باشد به اینکه سازمان پورتفولیوی را به منظور یک توازن کلی تغییر دهد، که در هر دو حالت سازمان باید سرمایه را بفروشد. همینطور، هنگامیکه یک پورتفولیوی کاری را مدیریت می کند، در واقع سازمان پورتفولیوی دارایهای که از آن کار ناشی می شود، را مدیریت می کند. در بخش تکنولوژی اطلاعات، آن موجودی ها شامل نرم افزار، سخت افزار، ارتباطات تلفنی و .. می شود و هنگامیکه به یک پورتفولیوی با دقت توجه می کنند احتمالا” نیاز به فروش دارایی ها را تشخیص می دهند. در برخی موارد فقط ممکن است که تصمیم به کناره گیری و یا حذف آن دارایی بکنند و نیاز به فروش آن دارایی ها را نداشته باشند.(یزدانپناه،۱۳۸۸)
در تحقیقی که از ۳۰ شرکت بزرگ امریکایی در سال ۲۰۰۱ انجام شده است، تأثیر مدیریت سبد پروژه ها از دید مدیران ارشد سازمانها سؤال شده است که نتایج در نمودار زیر نشان داده شده است. در این آمارگیری از ۰ تا ۵ را انتخاب نموده اند.(یزدی، ۱۳۸۴)
(شکل ۲-۱۲) دیدگاه مدیران نسبت به تأثیر مدیریت سبد(یزدی، ۱۳۸۴)

استفاده از تلویزیون به عنوان اثرگذارترین رسانه تبلیغاتی: امروزه همه سازمان‌ها و شرکت‌ها به تبلیغات محصولات خود می‌پردازند، ولی تبلیغی درباره کتاب و سایر منابع اطلاعاتی یا انجام نمی‌شود و آنچه نیز صورت می‌گیرد بسیار ناکافی است؛
ساخت نماهنگ با محوریت کتابخانه، درخواست از خوانندگان برای خواندن اشعاری در زمینه کتاب با محوریت کتاب و کتابخانه و معرفی و تبلیغ کتابخانه‌های عمومی کشور؛

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

و نهایتاً هزاران راه برای افزایش آگاهی و تأمین غذای روح افراد وجود دارد؛ تنها باید خواست و شروع کرد (رحیمی،۱۳۸۹، ص۱۹۶).
در بسیاری از موارد مشاهده می‌شود که فردی از وجود کتابخانه‌ای که چندین سال در نزدیکی محل سکونت اوست، اطلاعی ندارد و یا اینکه بسیاری از افرادی که عضو کتابخانه می‌باشند، از خدماتی که کتابخانه‌ها ارائه می‌دهند آگاهی ندارند و در نتیجه این نا­آگاهی، نتوانند از بسیاری از خدمات کتابخانه استفاده کنند. بنابراین، اطلاع‌رسانی و تبلیغات، باید به صورت جدی برای کاربران کتابخانه و افراد غیر عضو صورت گیرد.

۲ – ۲۰ ویژگی‌های کتابداران

۲ – ۲۰ – ۱ ویژگی‌های اخلاقی کتابداران

صاحبان هر حرفه‌ای به دو دلیل اساسی ملزم به اعمال اخلاق در حرفه خود می‌باشند: ۱. صاحبان حرفه به دلیل اینکه تأثیرات متقابلی در جامعه و منافع آن دارند نیازمند اخلاق‌اند. ۲. هر حرفه‌ای برای اینکه بتواند دوام یابد، ملزم است پشتیبانی جامعه را در تداوم بقای خود کسب کند و در این راه باید اخلاقی را نشان دهد که جامعه می‌پسندد (مزینانی،۱۳۸۲، ص۲۶۲).
اصول اخلاق کتابداری نوع رفتار یک فرد حرفه‌ای را نسبت به اطلاعات و مواد کتابخانه‌ای تشریح و تلاش می‌کند تا رابطه بین افراد حرفه‌ای و استفاده‌ کنندگان، رابطه افراد حرفه‌ای و متخصص با یکدیگر و نیز رابطه آن‌ها با مواد کتابخانه‌ای را تعیین کند. اگر متخصصان کتابداری و اطلاع‌رسانی بر مفاهیم اخلاقی بنیادی مطرح‌شده در یک موقعیت حرفه‌ای ایستادگی کنند، رسالت‌ها و ارزش‌هایشان می‌تواند تداوم یابد (زندیان، لطیفی و صیامیان،۱۳۸۷، ص۷۲).
کتابخانه را زمانی دانشگاه مردم می‌خوانیم که درهایش را به روی مردم گشوده باشد و به خدمت مردم در آید. کتابدار به منزله گشاینده و باز نگه‌دارنده این درهاست. بنابراین، کتابدار باید از خصوصیات ویژه‌ای برخوردار باشد تا بتواند راه را با موفقیت به پایان برد. داشتن مهارت‌های تخصصی و علمی کتابدار در این راه به تنهایی کافی نیست، بلکه مقدم بر آن، باید از خصوصیات والای انسانی و اخلاقی برخوردار باشد (انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران، شاخه خراسان،۱۳۹۳). فراوان مشاهده شده است که بسیاری از افراد، صرفاً به خاطر اینکه فروشنده‌ای خوش‌برخورد می‌باشد، به مغازه او مراجعه می‌کنند. بنابراین، لازم است که کتابدار هم به عنوان شخصی که روزانه با تعداد زیادی از افراد جامعه برخورد دارد، به فضائل اخلاقی آراسته باشد. بسیاری از کاربران ممکن است به خاطر اینکه برخورد مناسبی با آن‌ها صورت نگیرد، نیازهای اطلاعاتی خود را با کتابدار در میان نگذارند و بدون اینکه به اطلاعات مورد نیاز خود دست‌یافته باشند، کتابخانه را ترک نمایند.
حرفه کتابداری به دلیل ماهیت خود که با فرهنگ و حیات معنوی جامعه سر و کار دارد از ویژگی‌های اخلاقی غنی­تر و پرمحتواتری برخوردار است. به دلیل اینکه کتابدار با سطح گسترده‌تری از جامعه سر و کار دارد که ماهیتاً افرادی نجیب و اصیل و معتقد به ارزش‌های معنوی‌اند؛ بنابراین برای این حرفه، رفتارهای اخلاقی و اجتماعی مدون و جامع تری لازم است. اگر به انواع کتابخانه نظر کنیم، متوجه می‌شویم که کتابخانه‌های عمومی که در قلب اجتماع می‌باشند، باید رفتارها و الگوهای غنی تری را به جامعه ارائه کنند (مزینانی،۱۳۸۲، ص۲۶۲).
طبق پیش‌نویس انجمن کتابداران ایران، اصول اخلاقی را که کتابداران محترم باید در حرفه خود رعایت نمایند به این قراراست:۱. ارائه خدمات بدون هیچ چشمداشتی ۲. عدم بررسی حریم خصوصی کاربران و توجه به اصل دسترسی آزاد به اطلاعات ۳. عدم دخالت دادن علایق و تمایلات شخصی ۴. رعایت قوانین در انجام خدمات اطلاع‌رسانی به کاربران ۵. یادگیری و آموزش توانایی‌های خود به دیگران ۶٫ و حرکت در چارچوب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران، ۱۳۹۳).
کاظم پور، اشرفی ریزی و طاهری (۱۳۹۰) در پژوهشی که در رابطه با اخلاق حرفه‌ای کتابداران بود، به این نتیجه رسیدند که پنج اصل مهمی که کتابداران به آن توجه دارند به ترتیب از این قرار است: ۱. برقراری ارتباط مثبت با همکاران در داخل و خارج از سازمان ۲. تلاش در شناسایی مسئولیت‌های اجتماعی و حرفه‌ای و پرورش روحیه مسئولیت‌پذیری ۳. احترام به تولیدکنندگان و نیازمندان اطلاعات ۴. احترام به حقوق مراجعان در مورد محرمانه بودن اطلاعات مربوط به آن‌ها. در مقابل، چهار اصل اخلاقی که کمترین میزان توجه را داشته‌اند به ترتیب از کمتر به بیشتر عبارت است از:۱٫ گسترش دیدگاه محققانه در عملکرد و ارزیابی فعالیت‌ها ۲٫ تشخیص اشکالات در تفکر و عملکرد حرفه‌ای و ارائه‌ راهکارهای لازم برای رفع آن‌ها ۳٫ عدم پایبندی به نظرات شخصی در مقابل نظرات و وظایف حرفه‌ای ۴٫ و تلاش در جهت اصلاح و گسترش استانداردها و معیارهای عملکرد حرفه‌ای.
نهایتاً اینکه، کتابدار ضمن رعایت تمامی اصول و قوانین اخلاقی و بدون هیچ تبعیضی نسبت به اقلیت‌ها، گروه‌های قومی، مهاجرین و… باید بارویی گشاده، پذیرای تمامی کاربران کتابخانه بوده تا در رسالت اصلی خویش که همانا دسترس‌پذیری اطلاعات، بدون هیچ‌گونه محدودیت و مانعی می‌باشد، موفق عمل کند.

۲ – ۲۰ – ۲ توانایی‌های علمی کتابداران

زمانی، کتابدار نقش حافظ و نگهبان کتابخانه را بر عهده داشت و تنها وظیفه کتابدار، امانت کتاب به تعداد اندکی از افراد جامعه بوده است. اما در قرن بیستم، این کارکرد کتابدار و کتابخانه با چالش روبرو شد و با اطلاق نام اطلاع‌رسانی در کنار کتابداری، از کتابدار به عنوان یک فرد اطلاع‌رسان، انتظارات بیشتر شد؛ در چندین سال اخیر نیز، نام‌هایی مانند مدیریت اطلاعات، علم اطلاعات و مدیریت دانش، توسط صاحب­نظران و مؤسسات فعال در این حرفه، به جای کتابداری پیشنهاد شده است که در این صورت، کتابداران باید توانایی‌های لازم را برای ارائه خدمات مناسب کسب نمایند.
فقط با کسب آخرین اطلاعات و کسب دانش روز است که کتابداران می‌توانند در عصر انفجار اطلاعات، به مدیریت دانش و ارائه خدمات اطلاع‌رسانی به افراد و سازمان‌ها بپردازند. رضوی اصل (۱۳۸۸) در پژوهش خود به این نتیجه رسید که کتابداران کتابخانه‌های عمومی استان قم نه تنها نسبت به روزآمدسازی اطلاعات حرفه‌ای خود ضعیف عمل کرده‌اند، بلکه راه‌های صحیح بروز رسانی اطلاعات حرفه‌ای را نیز به درستی نمی‌دانند.
مهارت‌های لازم برای کتابداران در محیط دیجیتالی عبارت است از:

1. 1. سواد عملکردی: توان رمزگشایی معانی و شرح عقاید در یک سلسله وسایل ارتباطی و انواع مواد دیداری و شنیداری؛

1. 1. سواد علمی: درک جنبه‌های نظری و عملی حرفه کتابداری؛

1. 1. سواد فناورانه: توانایی بکارگیری فناوری­های ارتباطی و اطلاعاتی صحیح از طریق فناوری­های اطلاعاتی در ارائه خدمات؛

1. 1. سواد فرهنگی: درک و فهم ارزش‌ها و تفاوت میان فرهنگ‌های مختلف؛

1. 1. آگاهی جهانی: درک و شناخت اینکه چگونه ملت­های مختلف با فرهنگ­های متفاوت باهم در ارتباط هستند (وب‌سایت دانش شناسی،۱۳۹۳).

امروزه، دانش به عنوان یک دارایی سازمانی و ملی مورد توجه اقتصاددانان و متصدیان حوزه اقتصاد و مدیریت قرار گرفته است (حسن‌زاده، ۱۳۸۹، ص۱۰۹). کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی، مرکز اطلاعات خوانده می‌شوند و به عنوان مراکزی شناخته می‌شوند که دانش را مدیریت و دستیابی به آن را سهولت می‌بخشند و این در صورتی امکان‌پذیر است که بهبود همه‌جانبه کیفیت کارکنان کتابخانه و ارزش جایگاه انسان، از اهداف مهم مدیریت دانش در کتابخانه‌ها باشد (تاج آبادی و کریمی، ص۱۹).
همان طور که پیتمن و وینسنت (۱۳۹۲) اظهار می‌نمایند: «آنچه وضعیت را پیچیده تر می کند این است که بین مجموعه مهارت های سنتی کتابدار و مهارت های عمومی تری که برای برآوردن نیازهای جامعه لازم اند، نوعی تقابل وجود دارد». در واقع، در کنار تحولات و پیشرفت‌های فناوری که در جامعه رخ می‌دهد، کتابداران نیز باید با این تحولات همگام بوده و مهارت‌های لازم در این زمینه را کسب نموده تا بتوانند خدمات شایسته‌ای به جامعه‌ای که به آن تعلق دارند، ارائه بدهند.
طبق قانون پنجم رانگاناتان، کتابخانه اندام­واره­ای زنده و پویاست. بر اساس این اصل، اگر کتابخانه عمومی در پی آن است که به عنوان قلب تپنده جامعه، پویایی خود را حفظ و برای جامعه مفید واقع بشود، راهی به غیر از داشتن کتابدارانی آگاه، حرفه‌ای و دلسوز ندارد. آیا با پیشرفت فناوری که لحظه به لحظه در دنیای امروزی رخ می‌دهد کتابداران می‌توانند از این پیشرفت‌ها غافل و دانش آگاهی‌های خود را بروز نکنند و به ارائه خدمات به کاربران بپردازند؟ مسلماً جواب منفی است. برای مثال، چرا بانک‌های امروزی نسبت به بانک‌های چند دهه قبل پیشرفت کرده‌اند و تقریباً می‌توان گفت که فردی در جامعه وجود ندارد که در یکی از بانک‌های کشور حساب نداشته باشد. آیا برخی از بانک‌ها با ارائه خدماتی نظیر آنچه که در دهه­های گذشته انجام می‌دادند، می‌توانستند به این موفقیت دست یایند و با سایر بانک‌هایی که از فناوری‌های امروزی استفاده می‌کنند، به رقابت بپردازند؟ دراین‌باره هم جواب یکی است، نه.
بنابراین کتابخانه‌ها که امروزه مرکز اطلاعات نامیده می‌شوند، در صورتی می‌توانند به خدمات اطلاع‌رسانی و در یک نگاه آرمانی، به مدیریت اطلاعات و دانش بپردازند که از کارمندانی حرفه‌ای و آگاه برخوردار باشند.

۲ – ۲۱ مدل مفهومی پژوهش

در این قسمت مدل مفهومی پژوهش را می‌آوریم که توسط کارگروهی بنام «دی سی رام^[۵۵]» با عنوان «کتابخانه برای همه^[۵۶]» انجام شده است. این کارگروه به بررسی موانع پیش روی مردم در تلاش برای استفاده از کتابخانه پرداختند که نتایج حاصل از پژوهش آن‌ها به صورت مدلی که با اندکی تغییر توسط محقق اعمال شده است و در نمودار زیر قابل مشاهده است.
۱- خدماتی که کتابخانه ­ها ارائه می­ دهند:
الف) اینترنت
ب) اطلاع­رسانی­و تبلیغات خدمات کتابخانه
ج) امکان سفارش منابع مورد نیاز توسط خود اعضاء
۲- نحوه مدیریت کتابخانه:
الف) میزان امانت منابع کتابخانه
ب) تعداد امانت منابع کتابخانه
ج) ساعات باز بودن کتابخانه
د) شیفت کاری کتابخانه
ه) جریمه­های دیرکرد منابع
و) عدم امانت برخی از منابع کتابخانه (مانند کتب مرجع)
ی) امکانات رفاهی

1. 1. موقعیت کتابخانه

1. 1. فاصله تا کتابخانه

ویژگی­های کتابداران:

با تدوین قانون اساسی مشروطیت و متمم آن تحولات اساسی در زمینه حقوق و آزادی‌های فردی بوجود آمد و در زمینه حقوق ملت و مجازات جرائم و برخورد با مجرمان و متهمان برای اولین باردر یک سند رسمی منتشر شد و مقرراتی در این زمینه به تصویب رسید؛ اما چون در متن قانون اساسی سال ۱۲۸۵ اصلاً سخنی از حقوق ملت نشده بود در اثر فشار آزادی خواهان در متمم قانون اساسی در فصل دوم، موارد زیادی را به حقوق ملت اختصاص دادند.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

با این توضیح می‌توان گفت در این تاریخ( ۱۲۸۶) برای اولین بار بود که حقوق ملت به صورت مکتوب و مدون درآمد و به صورت رسمی دولت مکلف به رعایت آن شد.
از فصل دو که مربوط به حقوق ملت است می‌توان اصولی را استخراج کرد که در بردارنده حقوق افراد جامعه در حالت کلی است و در فرایند دادرسی جلوه ویژ‌ه‌ای پیدا می‌کند. به طور اختصار می‌توان گفت: اصل برائت و (اصل ١٢)، اصل مصونیت محل سکونت افراد (در اصل ١٣)، اصل ممنوعیت دستگیری غیرقانونی (در اصل ١٠) اصل تساوی افراد در مقابل قانون (در اصل ۸) اصل ممنوعیت افشای مراسلات، مکاتبات و مخابرات (در اصول ۱۳ و ٢٢) که به عنوان مصادیقی از اصل کلی مشروعیت تحصیل دلیل می‌باشد، اصولی هستند که متضمن رعایت بخش زیادی از حقوق متهمین هستند.
علاوه بر اصول فوق می‌توان یک بار دیگر به اصل ١٠ متمم قانون اساسی اشاره کرد که خود در برگیرنده اصل بودن آزادی افراد و استثنا بودن سلب آزادی و بازداشت موقت است. این اصل بیان می‌دارد: «غیر از مواقع ارتکاب جنحه و جنایات و تقصیرات عمده، هیچ کس را نمی‌توان فوراً دستگیر نمود، مگر به حکم کتبی رئیس محکمه عدلیه بر طبق قانون. در آن صورت نیز باید گناه مقصر فوراً یا منتهی در ظرف ٢۴ ساعت به او اعلام و اشعار شود». در اصل ١٣ که در خصوص مصونیت محل سکونت افراد است و به نوعی به حق داشتن حریم خصوصی اشاره می‌کند آمده است:« منزل و خانه هرکس در حفظ و امان است و در هیچ مسکنی قهراً نمی‌توان وارد شد مگر به حکم و ترتیبی که قانون مقرر نموده است» در همین راستا و علاوه بر این اصول در قانون اصول محاکمات جزایی ایران،مصوب ۱۲۹۰ هـ . ش در مواد ٩١ و ٩٢ و ٩٣ و ٩۴ قیود و ترتیباتی برای تفتیش و بازرسی از منزل، در مواردی که بازرسی قانونی است، در نظر گرفته شد. خارج از فصل حقوق ملت در اصل ۷۹ متمم قانون اساسی مشروطیت برای اولین بار هیأت منصفه به رسمیت شناخته شد که این حق همچنان در قوانین ما در جرائم سیاسی و مطبوعاتی وجود دارد و در حقوق بسیاری از کشورها، در برخی جرائم به عنوان یک حق مسلم در فرایند دادرسی محسوب می‌‌شود.
همچنین در اصول ۷۰ الی ۸۵ این قانون که به دادرسی اختصاص یافته بود، در جهت حفظ حقوق متهمین در فرایند دادرسی اصول مهم از جمله اصل علنی بودن، اصل مستند بودن احکام دادگاه‌ها مورد تصریح قرار گرفت.
به علاوه در همین اصول، در جهت حصول بی‌طرفی دادگاه و ایجاد نهادی ویژه برای تعقیب عمومی جرم، نهاد دادسرا و دادستان وارد نظام حقوقی ما شد.
همانگونه که در بالا نیز اشاره شد، در سال ۱۲۹۰ برای نخستین بار، قانون آیین دادرسی کیفری تحت عنوان «قانون موقت اصول محاکمات جزایی» به تصویب رسید. در این قانون مسائل مهمی در جهت حفظ و توجه به حقوق متهمین تشریح شد و تأسیسات عمده‌ای را وارد حقوق کشور کرد. از جمله اینکه در این قانون حق داشتن وکیل به رسمیت شناخته شد و موارد تأمین کیفری در مراحل مختلف رسیدگی احصا شد. این دوره را می‌توان یک دوره مهم در تحولات دادرسی کیفری و پیشرفت در جهت حفظ حقوق شهروندی و اعمال آن در محاکم ایران دانست.
٢ـ٢ـ ۲-دوره جمهوری اسلامی ایران:
در قسمت قبل بیان شد که قانون اساسی مشروطیت و متمم آن و پس از آن قانون اصول محاکمات جزایی توانست تحولات زیادی را در زمینه حقوق متهم و در کل ایجاد امنیت روانی در افراد جامعه بردارد. اما واقعیت‌های جامعه در آن عصر را نمی‌توان از نظر دور داشت. خودکامگی موجود در ارکان رژیم سابق و عدم رعایت ضوابط و حقوق قانونی افراد باعث تجاوز به حقوق و آزادیهای فردی شد. وضعیت نابهنجار ناشی از دستگیری‌ها و بازداشت‌های افراد و آزار شکنجه‌هایی که بوسیله مزدوران رژیم بر ملت در دادگاه‌های اختصاصی صورت می‌گرفت و علت عمده دیگر که همان رواج و شیوع فساد و بی‌بندوباری در میان دربار و خانواده شاه و بی‌عدالتی ایجاد شده در میان مردم، باعث بروز انقلاب سال ۵۷ به رهبری امام راحل شد. پس از ارائه طرح تشکیل جمهوری اسلامی، لزوم ابتنای کلیه امور قضایی، سیاسی و فرهنگی بر فقه اسلامی مورد توجه قرار گرفت و تلاشهای زیادی صورت گرفت تا دادرسی کیفری هرچه بیشتر با موازین اسلامی مطابق گردد.
این امور باعث شد تا مردم در سال ۵۸ به قانون اساسی بر اساس اعتقاد دیرینه خود به اصول اعتقادات مکتب اسلام ونیز اجتهاد بر اساس کتاب و سنت رأی مثبت بدهند. به این ترتیب در قانون اساسی در فصل سوم با گستردگی و کمال بیشتر به شرح حقوق ملت پرداخته شود. در این فصل علاوه بر اصول مهمی که در قانون مشروطیت وجود داشت و به آن اشاره شد، اصول دیگری جهت تضمین هرچه بیشتر حقوق ملت آورده شد؛ از این اصول می‌توان به اصل ممنوعیت تفتیش عقاید (مذکور در اصل ٢٢) اصل حق دادخواهی و مراجعه به دادگاه صالح (مذکور در اصل ۳۷) و ممنوعیت شکنجه برای گرفتن اقرار یا کسب اطلاع (مذکور در اصل ۳۸) اشاره کرد. بسیاری از این حقوق امروزه به عنوان مهمترین حقوق متهم در فرایند دادرسی مورد توجه کشورهاست و می‌توان گفت از این لحاظ قانون اساسی ما یک قانون پیشرفته می‌باشد. پس از انقلاب اسلامی نیز تلاشهای مستمری در جهت حفظ و ارتقاء حقوق متهمین برداشته شد. هرچند که حذف دادسرا با قانون تشکیل دادگاه‌های عمومی و انقلاب یک گام به عقب در جهت تکامل آیین دادرسی محسوب می‌شود و لطمات زیادی به نظام قضایی ما وارد آورد، اما با جبران این اشکال در سال ۸۱ با تصویب قانون معروف به قانون احیاء دادسرا بخشی از این لطمات جبران شد و مجدداً جامعه حقوق در مسیر رو به کمال خود حرکت کرد. آخرین اقدام‌ در این زمینه را می‌توان تصویب قانون حفظ آزادی‌های مشروع و حقوق شهروندی و همچنین تدوین لایحه جدید آیین دادرسی کیفری دانست که در زمان نگارش این سطور در حال گذرانیدن مراحل نهایی خود در مجلس شورای اسلامی است. امید است که بتواند نقایص موجود را برطرف سازد تا در آینده شاهد وضعیت مطلوب‌تری در دستگاه قضایی خود باشیم.
فصل دوم
حقوق متهم در مرحله کشف جرم
مبحث اول : وظیفه کشف جرم
اگر چه طبق ماده ی ۱۹ قانون آیین دادرسی کیفری تحقیقات مقدماتی ، کشف جرم را هم در بر میگیرد اما این دو مرحله در عمل کاملا مجزا از یکدیگر می باشند و ظابطان دادگستری و قضات دادسرا در این دو مرحله وظایف خاص خود را عهده دار میباشند و اصطلاح تحقیقات مقدماتی طبق قانون آیین دادرسی کیفری هر دو مرحله را شامل میشود.
کشف جرم عبارت است از اقدام هایی که پس از اطلاع از وقوع جرم برای حفظ آثار ودلایل موجود ،دستگیری متهم و جلوگیری از فرار وی و نیز جمع آوری اطلاعات مربوط به بزه ارتکابی انجام می شود . این اعمال زیر نظر مقام قضایی بر عهده ضابطان دادگستری است . پیچیده ترین و حساس ترین مرحله دادرسی مرحله کشف جرم است . در این مرحله ،روانشناسی و حقوق به شدت در هم می آمیزند . بر خلاف مراحل دیگری که بیشتر بار حقوقی دارد ، این مرحله عمدتا بار روانی دارد . نمی توان بحث کشف جرم و حقوق متهم را بدون پیوند عمیق با جنبه های روانی آن مورد بحث قرار داد .
دستیابی به حقوق کیفری که مبارزه علیه بزهکاری و حفظ نظم و امنیت و آسایش افراد جامعه است بدون شناسایی و کشف جرم ممکن نیست . به موجب بند ۱ ماده ۱۵ قانون آئین دادرسی کیفری نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران در مقام ضابط دادگستری ، تحت نظارت وتعلیمات مقام قضایی ، در کشف جرم و بازجویی مقدماتی و حفظ آثار و دلایل جرم و جلوگیری از فرار و مخفی شدن متهم به موجب قانون اقدام می کند . از ۱۵ بند ماده واحده قانون احترام به آزادی های مشروع و حفظ حقوق شهروندی مصوب اردیبهشت ۱۳۸۳ ، ۱۲ بند به مرحله کشف جرم و تحقیقات مقدماتی اختصاص یافته است که نشان از توجه تاکید دستگاه قضایی کشور به رعایت قانون و حقوق متهم در مراحل کشف و تعقیب و خصوصا تحقیق و بازجویی دارد . آنچه در مرحله کشف جرم توسط پلیس مقتدر به عنوان سیاست های کلی مدنظر قرار می گیرد ، کشف حقیقت است و لازمه آن این است که دلایل بی گناهی متهم نیز جمع آوری شود .:^[۵۸] یک آئین دادرسی مطلوب باید به گونه ای باشد که علاوه برتامین منافع جامعه ، شهروند بی گناه را در اثبات بی گناهی اش یاری کند . این مهم برآورده نمی شود ، مگر اینکه حقوق متهم در جریان دادرسی رعایت شود . اما سوال اساسی این است که چه کسی باید حقوق متهم را به او تفهیم کند ؟ در نظام حقوق رومی ژرمنی ،این وظیفه مهم بر عهده قاضی تحقیق گذاشته شده است . در حقوق کشور ما در ماده ۱۲۹ قانون آئین دادرسی کیفری فقط تفهیم این موضوع به متهم ” که مواظب اظهارات خود باشد ” پیش بینی گردیده است . خوشبختانه ماده ۲۵ – ۱۲۱ لایحه آئین دادرسی کیفری جدید در این خصوص اظهار می دارد ” هرگاه متهم در مرجع انتظامی تحت نظر قرار گرفته ضابطان دادگستری مکلفند حقوق مندرج در این قانون را به متهم تفهیم و به صورت مکتوب در اختیار وی قرار دهند و رسید دریافت و ضمیمه پرونده کنند ^[۵۹] امروزه پلیس با روش های علمی به کشف جرم می پردازد و حتی در خصوص قتل تحقیقات جنبه کاملا فکری و ذهنی دارد و کشف جرم با بهره گرفتن از شیوه های سنتی متهم آزاری نیست . پلیس مانند یک عنصر محقق در قالب یک پرونده فکری به کارمی پردازد و اگربه اندازه کافی دلایل جمع آوری کرد اقدام به بازرسی از منزل یا بازداشت موقت می کند^[۶۰]
بر این اساس در مرحله کشف جرم ضابطان دادگستری عهده دار انجام این وظیفه هستند و بر اساس ماده ۱۵ قانون آئین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور کیفری « ضابطین دادگستری مامورانی هستند که تحت نظارت و تعلیمات مقام قضایی در کشف جرم و بازجویی مقدماتی و حفظ آثار و دلایل جرم و جلوگیری از فرار و مخفی شدن متهم و ابلاغ اوراق و اجرای تعلیمات قضایی به موجب قانون اقدام می کنند»که می توان آنها را به ۳ سه گروه عام ،خاص و نظامی تقسیم بندی می کرد .
در لایحه جدید آئین دادرسی کیفری همین تعریف با اندکی تغییرات آمده است. ماده۱-۱۲۱ این لایحه بیان می دارد « ضابطین دادگستری» مامورانی هستند که تحت نظارت و تعلیمات مقام قضایی در کشف جرم ،حفظ آثار و علائم و جمع آوری ادله وقوع جرم شناسایی یافتن و جلوگیری از فرار و مخفی شدن متهم ،بازجویی و تحقیقات مقدماتی وابلاغ اوراق و اجرای تصمیمات قضایی به موجب قانون اقدام می کنند ».
بر اساس قانون فعلی که در تبصره ماده ۱۵ ذکر شده است « گزارش ضابطین در صورتی معتبر است که موثق و مورد اعتماد کافی باشند » که با توجه به این پذیرفتن یا نپذیرفتن گزارش ضابطین بر اساس صلاحدید شخصی قاضی و امور شخصی است . می تواند بدون هیچ دلیلی از جانب قاضی مورد پذیرش و استناد قرار نگیرد اما در لایحه جدید به این قضیه توجه بیشتری صورت گرفته و قابل استناد بود گزارش ضابطین به حالت نوعی تحول پیدا کرده است . بر اساس ماده ۸-۱۲۱ لایحه جدید« گزارش ضابطان در صورتی قابل استناداست که بر خلاف اوضاع و احوال و قراین مسلم قضیه نبوده و بر اساس ضوابط و مقررات قانونی تهیه و تنظیم شده باشد . در غیر این صورت از سوی مراجع قضایی قابل استناد نیست » .
مبحث دوم:تضمین حقوق متهم در مرحله کشف جرم
گفتار اول : تقسیم بندی جرایم بر حسب اقدامات ماموران انتظامی
الف ) جرائم مشهود
در قانون آئین دادرسی دادگاهی عمومی و انقلاب در امور کیفری مصادیق جرائم مشهود چنین احصا شده است :
- جرمی که در مرئی و منظر ضابطین دادگستری واقع شده و یا بلافاصله مامورین یاد شده در محل وقوع جرم حضور یافته یا آثار جرم را بلافاصله پس از وقوع مشاهده کنند .
در صورتی که دو نفر یا بیشتر که ناظر وقوع جرم بوده اند و یا مجنی علیه بلافاصله پس از وقوع جرم شخص معینی را مرتکب جرم معرفی نماید .
بلافاصله پس از وقوع جرم علائم و آثار واضحه یا اسباب و دلایل جرم در تصرف متهم یافت شود یا تعلق اسباب و دلایل یاد شده به متهم محرز شود .
در صورتی که متهم بلافاصله پس از وقوع جرم قصد فرار داشته یا در حال فرار یا فوری پس از آن دستگیر شود .
در مواردی که صاحبخانه بلافاصله پس از وقوع جرم ورود مامورین را به خانه خود تقاضا نماید .
وقتی که متهم ولگرد باشد . ^[۶۱]
در لایحه جدید آئین دادرسی کیفری دو مورد دیگر به موارد جرم مشهود اضافه شده است یکی اینکه متهم بلافاصله پس از وقوع جرم ،خود را معرفی می کند و وقوع آن را خبر دهد و مورد دیگر زمانی که متهم در محل سوء شهرت داشته باشد .^[۶۲]
این موارد خود می تواند محدود کننده آزادی فرد باشد . حق آزادی که یکی از حقوق متهم می باشد با اضافه شدن به مصادیق جرایم مشهود ،محدود می شود . به طور مثال در حال حاضر و در قانون فعلی اگر فردی مرتکب جرمی شود و در محل خود سوء شهرت داشته باشد و مورد از موارد جرم مشهود نباشد نمی تواند توسط ضابطین دستگیر شود اما در لایحه جدید آئین دادرسی در صورت وقوع جرم ،سوء شهرت فرد می تواند باعث دستگیری وی بدون دستور مقام قضایی شود که یکی از موارد محدود کننده آزادی فرد می باشد .
نکته قابل توجه در مورد جرائم مشهود که در لایحه دیده می شود تبصره ماده ۱۷-۱۲۱ می باشد . در این تبصره آمده است که«چنانچه جرائم موضوع بندهای (الف ) ،(ب) و (ج) ماده (۶-۱۳۱) این قانون به صورت مشهود واقع شوند ،در صورت عدم حضور ضابطان دادگستری تمام شهروندان می توانند اقدامات لازم را برای جلوگیری از فرار مرتکب جرم و حفظ صحنه جرم به عمل آورند» . جرائم موضوع بندهای (الف ) ،(ب) و (ج) لایحه شامل سلب حیات ،قطع یا قصاص عضو ،حداکثر بیش از ۳ سال حبس و یا حبس ابد جرائم سیاسی مطبوعاتی است . آنچه دیده می شود این است که لایحه آئین دادرسی کیفری به مردم مجوز داده است تا در جرائم خاص ،همانند ضابطان دادگستری برای جلوگیری از فرار مرتکب جرم و حفظ صحنه جرم اقدام کنند که این خود می تواند باعث بروز مشکلاتی می گردد و حتی آزادی افراد را خارج از حیطه قانون محدود کند ، زیرا سپردن انجام اقداماتی که نیاز به تخصص و مهارت دارد و مستقیما با آزادی و امنیت اشخاص مربوط جامعه می توان به حقوق افراد لطمه وارد کند .
در خصوص جرائم مشهود طبق ماده ۱۸ قانون آ.د.ک ضابطان تمامی اقدامات لازم را به منظور حفظ آلات و ادوات و آثار و علائم و دلایل جرم جلوگیری از فرار متهم و یا تبانی ، معمول و تحقیقات مقدماتی را انجام و بلافاصله به اطلاع مقام قضایی می رسانند . در مورد این جرایم طبق ماده ۲۴ آ.د.ک چنانچه بازداشت متهم برای تکمیل تحقیقات ضروری باشد موضوع اتهام باید با ذکر دلایل بلافاصله کتبا به متهم ابلاغ شود و حداکثر تا مدت ۲۴ ساعت می توانند متهم را تحت نظر نگهداری نمود و در اولین فرصت باید مراتب را جهت اتخاذ تصمیم قانونی به اطلاع مقام قضایی برسانند .
ب) جرائم غیر مشهود
بر اساس ماده ۲۲ قانون آئین دادرسی کیفری « هرگاه علائم و امارات وقوع جرم مشکوک بوده و یا اطلاعات ضابطین دادگستری از منابع موثق نباشد قبل از اطلاع به مقامات قضایی ،تحقیقات لازم را بدون اینکه حق دستگیری یا ورود به منزل کسی را داشته باشند به عمل آورده و نتیجه را به مقامات یاد شده اطلاع می دهند » قانون بر این امر نیز تاکید ورزیده است که در این جرائم ضابطان حق دستگیری یا ورود به منزل اشخاص را ندارند . در مواردی که گزارشات ماموران و اقدامات انجام شده از سوی آنان به نظر مقام قضایی کافی برای تعقیب نباشد ضابطان موظفند نسبت به تکمیل تحقیقات اقدام نمایند . در جرایم غیر مشهود ،بازداشت متهم ،تفتیش منازل ،اماکن و اشیاء و جلب اشخاص باید با اجازه مخصوص مقام قضایی باشد هر چند اجرای تحقیقات به طور کلی از طرف مقام قضایی به ضابط ارجاع شده باشد .
گفتار دوم : انواع حقوق متهم در مرحله کشف جرم و تحولات آن در لایحه آیین دادرسی کیفری
الف: حقوق دوران نگهداری تحت نظر یا دستگیری
۱-حق آزادی
حق آزادی از مهمترین حقوق بشری است که در ماده ۳ از اعلامیه جهانی حقوق بشر مصوب ۱۹۴۸ و ماده ۹ از میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی مصوب ۱۹۶۶ و در ماده ۵ کنوانسیون اروپایی حقوق بشر مصوب ۱۹۵۰ مورد تائید قرار گرفته است .در تعریف آزادی می توان گفت : « آزادی عبارت از حقی است که به موجب آن ، افراد بتوانند استعدادها و توانایی های طبیعی و خدادادی خویش را به کار اندازند ، مشروط بر اینکه آسیب و زیان به دیگران وارد نسازند « . ^[۶۳]
از این تحقیق آنچه بیش از همه مورد توجه ما خواهد بود آزادی تن می باشد ؛ زیرا با توجه به مقررات مربوط به تامین های کیفری آنچه از همه بیشتر و در معرض تعرض خواهد بود ، آزادی جسمی یک فرد است .
اصولی از قانون اساسی وجود دارد که مربوط به آزادی تن افراد می شود . اصول ۲۲ ، ۳۲، ۳۳ و بند ۲ اصل ۱۵۶ این موضوع را بیان می کند . در موادی از قانون مجازات اسلامی نیز آزادی تن تضمین شده است . مواد ۵۷۰ ، ۵۷۲ ، ۵۷۵ ، ۵۷۸ ،۵۸۳ ، ۵۸۶ در حمایت از این امر می باشد .
گروهی بیان می دارند ، بازداشت متهم و سلب ازادی از وی قبل از محاکمه مغایر با اصل برائت نیست و عده ای نیز خلاف آن را عقیده دارند و بازداشت متهم قبل از محاکمه حتی در مرحله پلیسی را در تضاد با اصل برائت می دانند .
بازجویی و تحقیقات در مرحله تحت نظر پلیس قطعا یکی از مراحل دقیق و حساس فرایند دادرسی است که در واقع سنگ نخستین بنای دادرسی کیفری محسوب می شود و انسجام و استحکام آن در گرو رعایت قواعد و اصول مهندسی قضایی است . در حقوق ما در صورت وقوع جرم ( یا لااقل ادعای وقوع آن ) سه وضعیت پیدا می کند ؛ یکی اینکه جرم به صورت غیر مشهود واقع شود (م.۱۸)
دوم در مواردی که علایم و امارات وقوع جرم مشکوک باشد (م.۲۲ ) و حالت آخر مواجهه با جرم مشهود است (م.۲۴) از این سه حالت تنها در حالت آخر است که امکان تحت نظر قرار دادن متهم برای ضابطین و نزد آنها وجود دارد .
علاوه بر موارد بالا بر اساس ماده ۱۲۳ نیز در موارد جلب متهم نیز باشرایطی امکان نگهداری او وجود دارد .
می توان چنین نگهداری را به این صورت تعریف نمود :« نگهداری تحت نظر یا بازداشت پلیسی اختیاری است که به موجب قانون به ضابطین دادگستری ( پلیس قضایی ) داده شده تا کسانی را که در جرایم مشهود یا در ضمن تحقیقات مقدماتی شواهدی علیه آنها بدست آمده به منظور تحقیقات یا اطلاع مقام قضایی برای مدت محدود نگهداری می کنند^[۶۴]».
با توجه به تعریف فوق چند نکته قابل استخراج است :
۱-این اقدام یک اقدام سالب آزادی و به موجب قانون و مقررات و با شرایط خاص است .
۲-این حق فقط از اختیارات ضابطین دادگستری است و سایر مامورین دولتی چنین حقی نخواهند داشت و اگر بر خلاف مقررات یک چنین اقدامی صورت بگیرد یک بازداشت غیر قانونی و قابل مجازات است .
۳-این نگهداری با اطلاع مقام قضایی است ( یا لااقل در اولین فرصت به اطلاع او برسد )
۴-زمان نگهداری تحت نظر محدود است در حقوق ما حداکثر آن ۲۴ ساعت می باشد و بازداشت بیش از آن غیر قانونی تلقی می گردد .
۵-نگهداری تحت نظر با آنکه آزادی را موقتا سلب میکند، به معنی بازداشت در بازداشتگاه نیست ؛ یعنی با وجود قید عنوان « بازداشت » در ماده ۲۴ ، این موضوع را نباید با بازداشت موقت اشتباه کرد . پس منظور قانونگذار از این تحت نظر ، صرف نگهداری مظنون یا متهم در مقر نیروی انتظامی یا دفتر کلانتری ها و یا قرارگاه های پلیس برای تکمیل تحقیقات است .
۶-ضرورت بازداشت متهم برای تکمیل تحقیقات باید احراز شود .(م.۲۴) این امکان فقط در صورت وقوع یک جرم مشهود ( با توجه به ماده ۲۱) امکان پذیر است . البته این که این ضرورت چگونه توسط ضابطین با توجه به عدم تخصص آنها در زمینه مسائل حقوق کیفری و کشف جرم باید احراز شود معلوم نیست .
۷-با توجه به استثنا بودن این حق ، قانونگذار تکلیف کرده که ضابطین بلافاصله یا در اولین فرصت ( با توجه به مواد ۱۸ و۲۰ ) نتیجه تحقیقات خود را به اطلاع مقام قضایی برسانند . این اطلاع به جهت اخذ تصمیم برای نگهداری متهم یا آزادی او ضروری است . ^[۶۵]
تحولی که در این زمینه در لایحه صورت گرفته است در ماده ۲۰-۱۲۱ ذکر شده است :« هرگاه فردی خارج از وقت اداری تحت هر عنوان تحت نظر قرار بگیرد ، باید حداکثر ظرف یک ساعت مراتب به قاضی کشیک اعلام شود .
قاضی کشیک نیز مکلف است ، موضوع را بررسی کرده و در صورت نیاز با حضور در محل تحت نظر قرار گرفتن وی اقدام قانونی به عمل آورد .»

امام علی (ع) که تربیت یافته مکتب قرآن و پیامبر اکرم صلی علی علیه و آله است به شایسته سالاری در نظام مدیریتی تاکید فراوان دارد و در سخنان زیادی به وضوح این موضوع را بیان می دارند. چنانچه در خطبه ۱۷۲ می فرماید: «ایها الناس ان احق الناس بهذا الامراقوام علیه و اعلمهم بامرالله فیه» ای مردم همانا سزاوارترین مردم به امر خلافت و رهبری امت، تواناترین بر اداره آن و دانا به فرمان خداوند در فهم مسائل است. از جستجو در نهج البلاغه و تفاسیر آن و تحقیقات انجام شده، می توان ملاکهای شایسته سالاری مدیران را به چهار حیطه طبقه بندی نمود: ۱ـ معیارهای ایدئولوژیکی: معیارهایی که ریشه در جهان بینی اسلامی دارند و بارزترین وجه تمایز مدیریت اسلامی از مدیریت غربی هستند مثل: تقوا، ایمان… ۲ـ معیارهای زمینه ساز: عوامل سنجشی که به عنوان پیش زمینه معیارهای ارزشی و تخصصی به شمار می روند، مثل حسن سابقه، … ۳ـ معیارهای تخصصی: دانش و فنونی که مدیر در امر مدیریت نیازمند آنهاست مثل: تجربه کاری و توانمندی ۴ـ معیارهای ارزشی ـ اخلاقی: معیارهایی که شامل مجموعهای از رفتارهایی است که در جوامع انسانی مورد پذیرش است و به نام ارزشهای جهانی نیز شناخته می شوند مثل: امانتداری، صداقت و… (موسی زاده، ۱۳۸۸). حال به بررسی مختصر، از معیارهای انتخاب و شایسته سالاری مدیران در نهج البلاغه
می پردازیم
۱ـ۷-۴ خدا محوری و تقوا
در مدیریت اسلامی خدا محوری و تقوی اساس کار و سازندگی است و همه چیز با معیار تقوا ارزیابی می گردد. امام علی (ع) شیوه برخورد و اصول مدیریت را در نامه خود به مالک اشتر از تقوا و خداگرایی آغاز می کند، و سفارش می کند که اداره صحیح جامعه اسلامی را با تقواگرایی، عبادت و بندگی، خود سازی و توجه به امدادهای غیبی خداوند سازمان دهید.
به فرمایش حضرت در خطبه ۱۵۶ تقوا خانهای است چون دژ محکم و استوار و در خطبه ۲۲۱ تقوا را کلید هدایت و رستگاری و اندوخته روز قیامت معرفی می کند که انسان را از هر بندگی آزاد می کند و از هر بدبختی آزاد می سازد. روشن است اگر مدیر خود تقوا نداشته باشد و گرفتار هواهای نفسانی و امیال و غرایز حیوانی باشد، نمی تواند افراد زیر مجموعه خود را ارشاد و هدایت نماید.
حضرت علی (ع) اوصاف متقین را چنین معرفی می فرمایند: تقوا پیشگان، فضیلتی خاص دارند: گفتارشان از روی صداقت و راستی است، در لباس و پوشاک و زندگی اعتدال و میانه رو هستند، راه رفتنشان با تواضع و فروتنی است، ازآنچه خداوند برایشان حرام دانسته، چشم می پوشند… تنها پروردگار در نزدشان بزرگ و غیر او پیش چشمشان بی مقدار و پست کوچک است(فیض السلام، خطبه ۱۸۴).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

می توان گفت تقوا دو اثر مهم در مدیر اسلامی دارد: یکی روشن بینی و بصیرت و دیگری توانایی بر حل مشکلات و خروج از مضایق و تاریکیها (موسی زاده، ۱۳۸۸).
۲ـ۷-۴ ایمان
ایمان، سرچشمه همه اوصاف شایسته برای همگان، بخصوص برای مدیران می باشد. ایمان، به کار و فعالیتهای آدمی، ارزش و انگیزه می بخشد، انسان را پر تحرک و خستگی ناپذیر و امین می نماید و آدمی را عاشق خدمت به خود، خانواده، مردم، میهن و بالاتر از همه به دین و مخلوقات پروردگار می کند. ایمان امنیت می آورد و راه خیانت را می بندد و انسان را از لغزشها حفظ می کند و… چنانچه تعریف ایمان از زبان حضرت علی(ع) معرفت و شناخت به دل (اعتقاد و باور نمودن) و اعتراف به زبان و انجام دادن با اعضا (دست و پا و چشم و گوش و زبان و..) است(نهج البلاغه، فیض الاسلام، حکمت ۲۱۸، ص ۱۱۸۷). حضرت همچنین ایمان داشتن را روشنترین راه ها بیان می کنند که سیادت و سعادت همیشگی را در پی دارد، زیرا ایمان همانند چراغ نورانی است که آدمی را به کردارهای شایسته راهنمایی می کند، که با انجام آنها پی به وجود ایمان می برد، یعنی اعمال صالحه نتیجه و ثمر ایمان است. در حکمت ۲۵۲ ایمان را چون نقطه سفیدی می دانند که در دل به وجود می آید و هر چقدر ایمان قوی تر شود آن نقطه سفید در دل دامنه بیشتری را احاطه می نماید(فیض الاسلام، خطبه ۱۵۵ و ۱۵۶).
۳ـ۷-۴ اخلاص
اخلاص در لغت به معنی پاک و خالص بودن، خلوص نیت و عقیدهای پاک داشتن است در عمل ابتدا باید آنرا در زندگی معصومین جستجو کرد، پیامبران و امامان صرفاً برای اجرای دستورات الهی فعالیت می کردند و به دنبال منافع شخصی نبودند و بی نهایت در کردار و رفتار خود پاکی و خلوص نیت داشتند. در این رابطه حضرت امیر (ع) می فرمایند: قلبی که از ترس خدا لرزان است، همواره پایدار و با اطمینان باد! من همواره منتظر فرجام نیرنگ شما مردم بودم، و نشانه های فریب خوردگی را در شما می نگریستم و تظاهر به دینداری شما، پردهای میان ما کشید، ولی من با صفای باطن، درون شما را می خواندم(نهج البلاغه، خطبه۴، ص۴۹. به نقل از دهکردی و جوکار، ۱۳۸۶، ص۳۶۲).
۴ـ۷-۴ بصیرت:
در جامعهی اسلامی مدیر علاوه بر داشتن مدیریت، نیازمند به روشن بینی و بصیرت و بینشی است تا او را قادر سازد در هر موقعیت نقش مقتضی را ایفا نماید. مدیریت اقتضا می کند که مدیر گاه خشونت به خرج دهد و گاه نرمش، گاه سخت بگیرد و گاه آسان، گاه از خود قاطعیت نشان دهد و گاه سکوت کند،گاه زیرکی نشان دهد و گاه تغافل و تجاهل کند، و با هر کسی به اندازه شعور و عقل و استعدادش برخورد کند. حضرت امیر در فرمان حکومت مصر مالک اشتر را چنین مورد خطاب قرار دادهاند: « مالکا، حق را نشان و علامت نیست که در برابر دیدگان جلوه کند و شخصیت خود را بنمایاند، پیکر حق همیشه در پیراهن باطل پوشیده و پنهان است، رادمردی که باید دست تحقیق و تتبع دراز کند و آن پیکر پاک را از جامهی نارسا و آلودهی فریب عریان سازد (نهج البلاغه، فاصل، ص۲۷۲).
۵ـ۷-۴ تخصص و تجربه
کسانی که در امور واگذاشته به ایشان از دانش و تجربیات بیشتری برخوردارند بهتر می توانند در بین نیروها مورد پذیرش واقع شوند و قدرت شخصی به دست آورند، چرا که انسانها در مقابل کسانی که احساس کنند از نظر دانش و مهارت و آگاهی در سطحی بالاتر از خودشان هستند، حرف شنوی و اطاعت بیشتری دارند، برعکس اگر بدانند فردی از نظر اطلاعات ضعیف تر از خودشان است، حتی الامکان از اطاعت و فرمانبری او خودداری می کنند. حضرت علی (ع) در نامه ۵۳ به مالک اشتر می فرمایند: اندیشه و نظر هر فرد به اندازه تجربه اوست (آمری، حدیث، ۵۴۲۶). و ان کس که تجربه ها را حفظ کند و به موقع از آنها بهره گیرد کارهایش به نتیجه می رسد(همان منبع، حدیث، ۹۱۸).
۶ـ۷-۴ سعه صدر
سعه صدر از ویژگیهای مهم مسئولان و مدیران است، کسی دارای سعه صدر است که از گشادگی روح و همتی عالی و اندیشهای بلند برخوردار باشد، سعه صدر موجب دوراندیشی و واقع نگری مسئولان و مدیران می شود و اگر دولتمردان فاقد این خصلت باشند از عهدهی بسیاری از مشکلات و نارساییها بر نمی آیند و شایستگی رهبری و مدیریت افراد را ندارند. حضرت موسی(ع) هنگامی که برای هدایت انسانها مبعوث می شود دست به دعا برمی دارد و اولین درخواست او از خداوند شرح صدر است و می فرماید: پروردگارا سینهی مرا گشاده دار(سوره طه، آیه ۲۵). سعه صدر آنقدر مهم است که حضرت علی (ع) آن را ابزار حکومت و مدیریت می دانند و می فرمایند: «آله الرئاسه سعه الصدر» ابزار ریاست سعه صدر است. ( نهج البلاغه، حکمت، ۱۷۶). و همچنین آن حضرت می فرمایند:” به درستی که این دلها ظرفهایی هستند که بهترین آنها دلی است که ظرفیت و گنجایش آن برای خوبیها بیشتر است"( غررالحکم، ج۱،ص۲۱۷). بصیرت و نورانیتی که اندیشهی انسان در نتیجه شرح صدر پیدا می کند، نقشی اساسی در تصحیح برخوردهای اجتماعی او دارد (نبوی، ۱۳۸۶، ص۱۴۸). چنین فردی صاحب ویژگیهایی خواهد بود که از نشانه های سعه صدر می باشد و لازم است به چند نمونه از آن اشاره گردد:
۱-۶-۷-۴ حلم و بردباری
یکی از نمونه های سعه صدر حلم است. کسانی که حلیم بوده و دارای این ویژگی هستند، در اداره و رهبری انسانها توفیق بیشتری دارند. یاری دهنده مدیر در مشکلات و نحوهی برخورد با آنها، ثبات روحی و شکیبایی و بردباری اوست، زیرا که مدیر در پرتو این وزانت، فرصت فکری برای مقابله با مشکل را پیدا کرده به حل آن اقدام خواهد نمود. حضرت علی (ع) در این رابطه می فرمایند: « انسان صبور، پیروزی را از دست نمی دهد هر چند زمان آن طولانی شود» (حکمت ۱۵۳). و در جای دیگر می فرمایند: آن کس را فرمانده لشکریان نما که از همه در علم و بردباری بالاتر باشد و از کسانی باشد که خشم او را فرا نگیرد و به زودی از جای خود به در نرود (نهج البلاغه، نامه ۵۳).
۲-۶-۷-۴ مقاومت در برابر مشکلات
یکی دیگر از نمودهای سعه صدر مقاومت در برابر ناملایمات و سختیهاست. مشکلات و مسائلی که در برابر رهبران قد علم می کند، معمولاً به شکل مشکلات سیاسی، مشکلات کاری و یا مسائل و رخدادهای ناگهانی انجام می گیرد که در هر صورت مدیر باید در برابر آنها چون کوه استوار و با استقامت و دارای عزم و اراده پولادین باشد. حضرت امام علی(ع) نیز در این مورد در نامهی ۵۳ فرمودهاند: پس برای مشاغل کلیدی از سپاهیان و لشکریان خود کسی را انتخاب و مسئول بنما که در برابر دشواریها و پیش آمدهای سخت و تلخ استوار باشد و مصیبتهای بزرگ، وی را از پا ننشاند. فردی باشد که هنگام ناتوانی و ضعف دیگران، بر او ضعف و ناتوانی غالب نشود و بر اثر بی خیالی دیگران، بی تفاوت نگردد(قوچانی، ۱۳۷۴، ص ۱۳۶).
در حقیقت مقاومت و پایداری در برابر مشکلات و تحمل هر گونه سختیها یکی از نشانه های ارزشمند سعه صدر است که اگر مدیران و رهبران جوامع اسلامی در برار این دشواریها صبور بوده و و روحیه خود را حفظ کنند و به دور از هرگونه ترس و اضطراب هدایت امور را به دست گیرند مطمئنا پیروز و موفق خواهند بود. چنانچه حضرت امیر علی (ع) می فرمایند: نه در هنگام اقبال نعمت مغرور و خوشحال باش و نه در هنگام شداید، سست و ترسو و ضعیف(نهج البلاغه، نامه ۳۳).
۳-۶-۷-۴ تحمل افکار مخالف:
یکی دیگر از علائم سعه صدر قدرت و توان تحمل افکار مخالف است. در دنیای مدیریت باید بین مخالفانی که صرفاً بنای مخالفت دارند و کسانی که افکار مخالف دارند تفاوت قائل بود. توان تحمل افکار و اندیشه های مخالف از سعه صدر انسان حکایت می کند و هر که دارای این ویژگی باشد در جان نیروها نفوذ کرده و به قدرت شخصی دست می یابد. از این رو هر کس رهبری گروهی را به عهده گرفت باید خود را برای رویارویی و تحمل اندیشه ها و افکار گوناگون مهیا کند. کسانی که انتقادات خود را دوستانه و با محبت رو در رو مطرح می کنند، بهترین دوستان انسان به شمار
می روند و باید سخنان صحیح و حق آنان را پذیرفت و دانست که انتقادپذیری نه تنها موجب شرمساری نیست، بلکه برعکس ذلت و سرافکندگی در نپذیرفتنی حق است. حضرت علی (ع) در این زمینه می فرمایند: کسی که به غیر حق به دنبال عزت باشد، ذلیل می شود و کسی که با حق دشمنی کند به سستی مبتلا خواهد شد (غرر الحکم، ج۲، ص۱۹۵).
۷-۷-۴ تواضع و فروتنی
مدیر نظام اسلامی به دلیل شخصیت خود ساخته انسانی خویش برای پست و مقام اصالت قائل نیست، آنچه برای او ارزش دارد، رضایت خداوند و خشنودی خلق است، به همین لحاظ هر مقدار که مقام و منزلت اجتماعی او بالاتر رود فروتنی و شکسته نفسی او افزایش خواهد یافت. در حقیقت مدیریتی که خود را در خدمت مردم می داند، در رفتار خود با مردم متواضع بوده و به هیچ وجه در رفتارش با آنان برتری و سلطه گری نمی کند. چنانچه حضرت امیرالمومنین در نامهای به یکی از والیان می فرمایند: در برابر رعیت فروتن باش(دلشاد تهرانی، ۱۳۷۷، ص۱۳۴).
۸-۷-۴ حسن خلق و گشاده رویی
خوش اخلاقی یکی از عوامل جلب محبت نیروها و کارکنان و مایه ایجاد صلح و دوستی بین افراد
می باشد. گشاده رویی و صمیمت مدیران در محیط کار جاذبهای بسیار قوی برای شان بوجود می آورد و همگان را به انجام وظیفه، مشتاقتر و مصممتر می سازد. مدیر اسلامی می تواند با داشتن فرح حسن، و خوش برخورد بودن در بین افراد جاذبه ایجاد کند. همانطور که کج خلقی جاذبه را از مدیر سلب می کند و او را در نظر افراد فاقد ارزش و اعتبار می سازد، با گشاده رویی مدیر می تواند جاذبه ایجاد کند. امام علی(ع) در نامه ۴۶ به یکی از کارگزاران سیاسی خود می فرماید: پر و بالت را برابر رعیت بگستران، با مردم گشاده روی و فروتن باش و در نگاه و اشارهی چشم، در سلام کردن و اشاره نمودن با همگان یکسان باش تا زورمندان در ستم تو طمع نکنند و ناتوانان از عدالت تو مایوس نگردند. و در جای دیگر می فرمایند: کسی که درخت شخصیت او نرم و بی عیب باشد، شاخ و برگ او فراوان است(نهج البلاغه، حکمت۲۱۴، ص۶۷۵).
۹-۷-۴ رفق و مدارا
این خصلت مدیر را قادر می سازدکه، در شرایط مختلف، انعطاف پذیری لازم را داشته باشد و افرادی را که سلیقههای گوناگون و افکار و احساسات متضاد دارند در جهتی که خود می خواهد هدایت کند و به کار گیرد. به کارگیری رفق و مدارا در ادارهی امور مایه پیوند درست زمامداران و مردمان است و بدین وسیله درهای توفیق در تحقق برنامهها و سیر به سوی اهداف گشوده می شود. حضرت علی (ع) در نامه ۴۶ به یکی از کارگزاران خود می فرمایند: شدت و سخت گیری را با کمی نرمش و مدارا در هم آمیز و در انجا که مدارا کردن بهتر است مدارا کن (خدمتی ۱۳۸۱، ص ۳۴). همچنین روایت شده از امیرالمومنین که فرموند: کسی که در امور خویش رفق در پیش گیرد، به انچه از مردم می خواهد، نائل شود(دلشاد تهرانی، ۱۳۷۷، ص ۲۰۲).
۱۰-۷-۴ عفو و بخشش
از انجایی که مدیریت هنر انجام کار به وسیله دیگران است، چه بسا که در روند انجام کارها گاهی اوقات اتفاقات پیش بینی نشده ممکن است روی دهد و چنانچه مدیر در اینگونه موارد روح عفو و گذشت در او نباشد، موفق نخواهد بود. حضرت علی (ع) در فرمان حکومت مصر به مالک اشتر، مدیران را به عفو وگذشت فرا می خواند و می فرمایند:
«ای مالک! با بخشش و بزرگواری، لغزشها و نادرستیهای قابل جبران را ببخش، همچنانکه دوست
می داری خداوند از خطا و لغزش تو درگذرد، زیرا تو در مقام مدیریت که مقام بالاتری می باشد قرار داری(تقوی دامغانی، ۱۳۸۳، ص ۲۲۷).
۱۱-۷-۴ انتقاد پذیری
مدیر نظام اسلامی باید به همکاران و افراد مجموعه تحت ادارهی خویش اجازه انتقاد و اظهار نظر بدهد و به انتقاداتی که به شیوه مدیریت و اقدامات او می شود با دقت و انصاف و حوصله گوش فرا دهد و اگر متوجه شد انتقادی وارد است به اشتباه خود اعتراف کرده و تصمیماتش را اصلاح نماید. حضرت امیرالمومنین علی (ع) مردم کوفه را چنین مورد خطاب قرار می دهند: «با من به گونهای که با جباران و گردنکشان سخن می گویند سخن نگویید و انتقاداتی را که از افراد عصبانی پنهان می کنید از من پنهان نکنید و نپندارید که اگر انتقاد درستی بر من داشته باشید آن را نخواهم پذیرفت زیرا کسی که شنیدن سخن عدل بر او دشوار و سنگین می آید، عمل کردن به عدل و حق بر او دشوارتر است( نهج البلاغه، فیض الاسلام، خطبه ۲۰۷، ص ۶۷۱).
۱۲-۷-۴ وفای به عهد
تعهد در برابر وعدهها و وفای به قرار دادها یکی از عالیترین خصلتهای زیبای انسان به شمار می آید، ارزش و وفای به عهد آن اندازه است که حضرت امیرالمومنین (ع) در فرمان به مالک اشترمی فرماید: مالکا! به هر چیز وعده کردی، در موعد مقرر وفا کن، زیرا خداوند خلف وعده را سخت دشمن می دارد، آنجا که در قرآن می فرماید: این که بگویید و نکنید، سخت مرا به خشم
می آورد(نهج البلاغه، ترجمه فاصل، ص ۲۷۸).
۱۳-۷-۴ قاطعیت
مدیر شایسته کسی است که در ادارهی سازمان و افراد تحت مدیریت خود کمتر دچار حیرت و تردید و ضعف در تصمیم گیری می شود. حتی با قاطعیت تمام، مواضع پیشرفت کار را از سر راه برمی دارد و گره های کور را می گشاید. نقش و تاثیر جدی بودن مدیران در تمام لحظات بر کسی پوشیده نیست دودلی و عدم قاطعیت مدیر باعث می شود که تردید و ابهام و سردرگمی در همه بدنه سازمان سرایت کرده و کارها در زمان مناسب به انجام نرسد و سازمان به اهداف مورد نظر دست پیدا نکند. امام علی (ع) از شک و تردید بی مورد نهی کرده و می فرمایند: علم خویش را به جهل و یقین خویش را به شک تبدیل نکنید، وقتی دانستید عمل کنید و زمانی که یقین کردید، اقدام نمایید(خدمتی، ۱۳۸۱: نهج البلاغه،حکمت۲۷۴، به نقل از نصیری ۱۳۸۸، ص ۷۹).
همچنین آن حضرت در نامه خود به مالک توصیه می فرمایند که برای قضاوت، افرادی را برگزیند که ویژگیهای لازم از جمله قاطعیت را داشته باشند(نهج البلاغه، نامه۵۳).
۱۴-۷-۴ تغافل و چشم پوشی
تغافل یعنی خود را ناآگاه نشان دادن و تظاهر به غفلت و بی اطلاعی کردن. از آنجایی که به جز معصومین که از هر گونه خطا و گناه در امانند، سایر انسانها به عللی در معرض خطا قرار دارند. مدیران باید در برخورد با افراد به خصوص زیر دستان گذشت داشته و در مقابل برخی از خطاهای آنان خود را به تغافل بزنند. در این رابطه حضرت علی (ع) می فرمایند: مردم از پیش گرفتار لغزش و خطا بوده به سببهایی، بدکاری به آنها روی آورده است، به عمد یا سهو دچار لغزش می شوند پس اگر پیش آمدی آنان را به عمد یا به سهو به بدکاری واداشت نباید به ایشان بخشش و عفو روا نداشت، بلکه با بخشش و گذشتِ خود آنان را عفو کن همانطور که دوست داری خدا با بخشش و گذشت تو را بیامرزد. تا توانی عیبهای دیگران را بپوشان تا خداوند عیبهای تو را که خواهی از رعیت مستور بماند، بپوشاند.
۱۵-۷-۴ اعتقاد به آخرت و روز حساب
مدیری که معتقد به روز حساب و قیامت است کوشش و تلاش می کند تا هوای نفسانی خود را به اعتدال کشاند و در مسیر قرآن و اسلام حرکت نماید و خود را برای آن روز آماده می نماید زیرا که فردا راه برگشت و جبرانی وجود ندارد. امام علی (ع) هم در سخنان خود تاکید برآماده نمودن خود برای روز بازپرسی و روز حساب و پرهیز از هوا و هوسهای نفسانی تاکید می کنند و می فرماید: آگاه باشید امروز روز مضمار و روز مهیا شدن است و فردا روز پیشی گرفتن؛ پس نتیجه پیشی گرفتن، بهشت و نهایت کار(عقب مانده) آتش است (فیض الاسلام، خطبه ۲۸).
همچنین در نامه ی ۴۸ خطاب به یکی از کارگزارانش می فرمایند: و آن روز مکر و حیله به کار